Nieuwe burgemeester legt bouw Skopje 2014 stil

Bureau Buitenland, VPRO. 9 juni 2013

IMG_7874

Standbeelden, fonteinen, overheidspanden en gevels. Skopje, de hoofdstad van Macedonië, is al drie jaar in de ban van het historisch stadsvernieuwingsproject Skopje 2014. Kosten: meer dan 200 miljoen euro. Er is vanaf de start al veel weerstand tegen de complete make-over van de stad. Veel mensen vinden het geldverspilling. Vorige maand werd de bouw opeens stilgelegd door de nieuwe burgemeester Andrej Zernovski. Correspondent Mitra Nazar sprak met hem, een fel tegenstander van het project.

Beluister de reportage hier

Advertenties

Skopje mag geen Disneyland worden

Gepubliceerd in Het Parool. 25 mei 2013

SKOPJE

“Je zou toch bijna hopen op een aardbeving als je dit ziet”. Journalist en commentator Sašo Ordanoski is kwaad, en met hem steeds meer Skopjenaren. In drie jaar tijd heeft hun stad een peperdure esthetische metamorfose ondergaan. Volgens velen het smakeloze uiting van nationalisme en geldverspilling in een land dat het hoofd maar amper boven water kan houden. “Een regelrechte catastrofe”.

IMG_6710

In 2010 werd het plan met flitsende animatiefilm gepresenteerd aan het publiek. Het project met de naam Skopje 2014 betekende een twintigtal gloednieuwe overheidsgebouwen, ontelbare bronzen standbeelden van historische figuren, een nieuwe museum die het lijden van de Macedoniërs door de jaren heen vertolkt, en zelfs een replica van de Arc de Triompf. Sindsdien is het onderwerp van politiek moddergooien en controversie onder de bevolking. Het monsterproject moest in vier jaar tijd gerealiseerd worden en het is inmiddels bijna af. Met als hoogtepunt is het dertig meter hoge standbeeld van Alexander de Grote vergezeld door vier bronzen leeuwen en een fontein die water opspuit op de maat van bombastische klassieke muziek.

Met eindstadium in zicht is het hele centrum een bouwput. Overal staan hijskranen, delen van de rivierkade zijn afgezet met hekken. Het gloednieuwe gerechtsgebouw staat half in de steigers. Maar een paar weken geleden gebeurde er iets dat weinig mensen zagen aankomen. Lokale verkiezingen resulteerden een interessante machtswisseling. Oppositieleider Andrej Zernovski, een fel tegenstander van Skopje 2014, werd benoemd tot nieuwe burgemeester van de stad en volgt daarmee de regeringsgezinde Vladimir Todorovski op. Het zette de politieke spanningen direct op scherp, want zijn eerste wapenfeit na aantreden was het resoluut stilleggen van alle bouw gerelateerd aan het project Skopje 2014. Vorige week benoemde hij een onderzoekscommissie die moet uitzoeken hoe het project tot stand is gekomen, welke geldtransacties er zijn gedaan en wie ervan heeft geprofiteerd. Terwijl het onderzoek loopt mag er niet gebouwd worden. “Ik wil de onderste steen boven”, zegt Zernovski vanuit zijn kantoor in Skopje.

De Liberaal-democratische burgemeester is vanaf het begin tegen Skopje 2014 geweest. “Een derde van de bevolking leeft onder de armoedegrens, dan kun je simpelweg niet zoveel geld uitgeven aan een esthetisch project.”, zegt hij fel.

In de nacht volgend op zijn aanstelling werden nog snel 29 nieuwe standbeelden geplaatst. “Ze wisten dat ik dat niet zou goedkeuren”. Wat er nu met al die standbeelden gaat gebeuren moet blijken als het onderzoek is afgerond. Als het aan Zernovski ligt worden ze direct verwijderd of verplaatst. “Maar ik wil de burgers vragen wat ze willen”, zegt hij. “Mogelijk via een referendum”.

Het onderzoek gaat zich vooral richten op mogelijke witwaspraktijken en criminele activiteiten, waar Zernovski sterke aanwijzingen voor heeft. Het standbeeld van Alexander de Grote heeft volgens officiële berichten van de regering 560.000 euro gekost, maar volgens de maakster van het beeld is er slechts 50.000 euro voor betaald. “Een duidelijke aanwijzing dat er iets niet in de haak is. We vermoeden dat dit op grote schaal gebeurt”.

IMG_7865

Het overheidsproject is al drie jaar het gesprek van de dag. “We noemen het Disneyland 2014”, zegt Sašo Ordanoski. Want het is allesbehalve mooi en stijlvol, vindt hij. “Het is lelijk, kitsch en nep”. Bestaande gebouwen krijgen in rap tempo in neo-barokgevels. “Barok? Hoe komen ze erbij?” roept hij uit. “Dat hoort bij Wenen, niet bij Skopje”. Ook over de marmeren Arc de Triompf wordt lacherig gespeculeerd. “Onze politici zijn vast eens in Wenen en Parijs geweest en dachten: Dat moeten wij ook hebben”.

Er worden veel grappen gemaakt, maar het is een bloedserieuze aangelegenheid benadrukt Ordanoski: “Mensen realiseren zich dat hun kind kan dood gaan in een ziekenhuis omdat het geld ging naar een bronzen beeld van een held uit vergane tijden”. Kosten van het hele project zijn geraamd op 208 miljoen euro, maar volgens berekeningen van Ordanoski ligt het bedrag vele malen hoger. Bovendien is lang niet iedereen het eens met de nationalistische inslag van het project.

Reden voor de haastklus van enorme proportie is volgens de regering simpel: De Macedoniërs moeten hun historische identiteit weer terug zien in het straatbeeld. Een hevige aardbeving in 1963 verwoestte driekwart van de stad, er is nooit een grondige reconstructie geweest. En toen Macedonië onderdeel was van het socialistische Joegoslavië, kregen de Macedonische geschiedenis en cultuur weinig ruimte.

IMG_6834

In het informatiecentrum voor toeristen hangt een kleine plattegrond met foto’s van de nieuwste standbeelden. “Dit is nog niet de officiële informatiefolder”, zegt medewerker Zivko Aleksandrov lachend. “Er komen steeds nieuwe beelden bij, anders blijven we printen”. Aleksandrov vindt het project belangrijk voor zijn land: “Dit zijn stuk voor stuk mensen die hebben gevochten voor de onafhankelijkheid van Macedonië”, zegt hij terwijl hij standbeelden van Dame Gruev en Goce Delchev, revolutionairen ten tijden van het Ottomaanse rijk, aanwijst. “Dat mogen we nooit vergeten”. Het wordt gezien als een historische inhaalslag na de vele tegenslagen die de Macedoniërs in de eeuwen hebben doorstaan. Het kleine Balkanland werd voordat het in 1991 voor het eerst onafhankelijk werd altijd geregeerd door grotere machten; de Ottomanen, de Serviërs, de Bulgaren en later Joegoslavië. “We horen thuis in het rijtje waar de Palestijnen en Armeniërs ook in staan, een volk dat heeft geleden”, gaat Aleksandrov verder. “En nu, twintig jaar later moeten we nog steeds vechten voor erkenning”, waarmee hij doelt op de vete met Griekenland over de naam Macedonië. Omdat de Grieken een provincie hebben met dezelfde naam, gaat het Balkanland voorlopig officieel door het leven als FYROM (Former Yugoslav Republic of Macedonia) en zijn de deuren voor toetreding tot de NAVO en de EU voorlopig gesloten. Griekenland kijkt met argusogen naar de historische opleving in Skopje. Een directe provocatie, vinden de Grieken het standbeeld van Alexander de Grote. Zowel Griekenland als Macedonië claimen de roots van de legendarische koning uit de oudheid.

Hoogleraar archeologie Nikos Chausidis loopt wat verdwaasd door de stad. “Kijk eens naar de nieuwe façades daar”, zegt hij wijzend op een flatgebouw. “Skopje is als een onzekere vrouw die plastische chirurgie laat doen. Alleen de buitenkant is opgeknapt, de binnenkant blijft hetzelfde”. In het kritische boek dat Chausidis schreef over Skopje 2014 probeert hij te verklaren hoe Macedonië tot deze “krankzinnigheid” is gekomen. “Het is een logische reactie op de politieke isolatie waarin Macedonië zich bevindt”, zegt hij tijdens een wandeling langs de rivier Vardar. “De Grieken erkennen onze naam niet, de Serviërs onze kerk niet en de Bulgaren onze taal niet. Dit is een symptoom van de psychische stoornis waar Macedonië aan lijdt.”

IMG_7858

Het conflict met Griekenland om de naam Macedonië is volgens de archeoloog de belangrijkste motivatie voor het project. “Onze politici gebruiken het om te verantwoorden dat ze zoveel geld in steken. Ze zeggen: Misschien hebben jullie nu niks meer te eten, maar dat is de schuld van de Grieken”.

Of het de nieuwe burgemeester lukt het tij te keren, Chausidis weet het niet. “Daar gaat hij een zware dobber aan krijgen”, zegt hij fronsend. “Je kunt er vanuit gaan dat er veel criminelen hebben geïnvesteerd in de bouwprojecten, ik vrees dat hij niet op kan tegen de maffia”.

Sinds zijn aanstelling wordt Zernovski dagelijks verbaal aangevallen door zijn politieke tegenstanders en door de staat gecontroleerde media. “Ik heb een zware taak”, zegt hij. “Maar ik wil vechten voor democratie in dit land”.

Moeder Teresa

Het volgende grote standbeeld in de planning is een dertig meter hoog evenbeeld van de Nobelprijswinnende heilige non Moeder Teresa, van Albanese afkomst en geboren in Skopje. De investeerder is een Indiase zakenman. De aankondiging van het zoveelste standbeeld maakte emotionele reacties los. Het beeld moet komen op het centrale plein, naast dat van Alexander de Grote. Het plein staat al te vol met beelden, vinden velen. Bovendien druist het in tegen het leven, de filosofie en bescheidenheid van Moeder Teresa. Of het standbeeld er ook gaat komen onder burgemeester Zernovski, is nog niet bekend.

Balkan Stedentrips

Gepubliceerd in Het Parool, PS De Wereld. 13 april 2013

Backpackers hebben de Balkan allang ontdekt als bijzondere en goedkope reisbestemming. Maar ook voor stedentrippers begint Zuidoost Europa te lonken. Een turbulent verleden, grote culturele diversiteit en oneindige gastvrijheid; Balkansteden zijn stuk voor stuk interessante plekken om een paar dagen door te brengen. Je struikelt er nog niet over Nederlandse toeristen en er spotgoedkoop. Bovendien vlieg je er low budget naartoe. Drie Balkansteden:

Belgrado

IMG_7146

Het was lange tijd een weinig populaire bestemming vanwege de burgeroorlog en de Navo-bombardementen in de jaren negentig. Maar de Servische hoofdstad is in rap tempo bezig aan een inhaalslag. Steeds meer toeristen kiezen voor de voormalige hoofdstad van Joegoslavië die bovendien een walhalla voor feestbeesten is; Belgrado werd door de Lonely Planet uitgeroepen tot uitgaanshoofdstad van Europa. Ook bij daglicht heeft de stad genoeg te bieden. Je kunt uiteraard kiezen voor een toeristische bustour, maar veel leuker én goedkoper is de tram (een ritje kost 0,50 cent). Een alternatieve manier om de stad te bekijken, die budget-reizende toeristen mondjesmaat ontdekken. Tramlijn 2 is een gewone ringlijn die onbedoeld een reis langs alle culturele en historische hoogtepunten van de stad maakt. Het leidt je langs de rivieren Sava en Donau naar Fort Kalemegdan, geschiedkundig de belangrijkste plek van de stad. Tevens een groot park en ontmoetingsplek voor verliefde stelletjes en gepensioneerde schaakspelende mannen. Een cafe middenin het Fort heeft ’s zomers het beste terras van de hele stad. Je rijdt vervolgens langs de oude klassieke wijk Dorcol met ontelbare koffietentjes en boetiekjes, door naar de Tempel van Sint Sava, de grootste orthodoxe kerk ter wereld die na 78 jaar bouwen nog steeds niet helemaal af is. Stap ook uit bij een van de pijnlijkste herinneringen van de Serviërs: De in 1999 door de Navo gebombardeerde overheidspanden die er nog bij staan alsof het gisteren gebeurde. De totaal verwoeste panden zijn door de regering tot cultureel erfgoed uitgeroepen om niemand te laten vergeten wat er is gebeurd. Een surrealistisch beeld waar Serviërs zonder op te kijken aan voorbij lopen. In de vroege avond ga je naar een traditionele kafana. Kafana’s zijn typisch Servische (eet)cafe’s, in het idyllische kunstenaarswijkje Skadarlija bijvoorbeeld. Vanaf de straat is de accordeonmuziek al te horen en eenmaal binnen word je hevig ondergedompeld in de lokale cultuur. Er is altijd live muziek, klanten zingen uit volle borst mee terwijl ze het ene na het ander glas rakija (lokale likeur) achterover slaan. Het nachtleven begint pas na middernacht, zelfs de meest doorgewinterde feestbeesten worden op de proef gesteld want reken er niet op dat je voor het ochtendgloren thuis bent. Op de ‘splavs’, feestboten langs de kade van de rivier Sava, is waar het ’s zomers gebeurt. Verschillende boten met elk een andere muziekstijl liggen op een rij. De meeste clubs zijn gratis toegankelijk en hebben geen sluitingstijd.

Tips:

Exit festival, 10 – 14 juli in Novi Sad (1,5 uur van Belgrado). Populair jaarlijks popfestival in een middeleeuws fort.

-Museum van de geschiedenis van Joegoslavië en Tito’s graftombe.

-Doe een toeristische fietstour met iBike Belgrade, gerund door een enthousiaste Nederlandse in Belgrado woonachtige fietsfanaat.

Skopje

IMG_6721

Toerisme in Skopje staat nog in de kinderschoenen en dat leidt gemakkelijk tot bijzondere ontmoetingen. Voor je het weet zit je bij een Macedonische familie thuis aan de maaltijd. Macedonië heeft een woelige geschiedenis achter de rug en daar ontsnap je niet aan tijdens een wandeling door de stad. In 1963 verwoestte een grote aardbeving driekwart van de gebouwen. Omdat Macedonië onderdeel was van Joegoslavië, werd de stad daarna volgebouwd met socialistische architectuur. Maar een aantal jaar geleden besloot de regering dat het tijd was voor een nieuwe wederopbouw. Een project, ‘Skopje 2014’ genoemd, werd een complete stadsvernieuwing met nieuwe musea, barokfacades en heel veel standbeelden van helden uit de vroege geschiedenis. Eindelijk zou Skopje meer te bieden hebben aan toeristen, en dat is gelukt ook. Het dertig meter hoge standbeeld van Alexander de Grote te paard op het stadsplein is niet te missen. De vier bronzen leeuwen onderaan de monsterlijke sokkel ook niet. In de zomer spuit een fontein gekleurd water op de maat van bombastische klassieke muziek. Veel locals noemen het inmiddels een soort Disneyland, een megalomaan kitsch-project dat vooral veel geld heeft gekost. Je kunt je hele dagen vermaken met een spelletje standbeelden tellen. Vergeet ook niet de marmeren replica van de Arc de Triompf en het nepstrandje met geïmporteerde palmbomen te bezoeken. Saillant detail: een bronzen beeld van Prometheus werd onlangs onderwerp van protest door een vrouwenorganisatie; het was te naakt. Een week later had Prometheus opeens kuis een bronzen doekje voor zijn edele delen. Het meest bijzondere, maar tegelijk ook het grote pijnpunt van Skopje, is de mix van Christelijke en Islamitische cultuur. Een smeltkroes is het niet; orthodoxe Macedoniërs wonen aan de ene kant van de stad, etnisch Albanese moslims aan de andere kant. Strikt gescheiden door de rivier Vardar. Als toerist merk je weinig van spanningen. De oud Ottomaanse bazaar Carsija begint zodra je de Byzantijnse ‘Stenen brug’ uit de 15e eeuw oversteekt. Je waant je opeens in een klein Istanbul met kleine winkeltjes, koffiehuizen en oriëntaalse souvenirtentjes. Minaretten steken uit boven de lage bebouwing en verrimpelde mannetjes zitten op straat handgemaakte leren schoenen te maken. Een letterlijk hoogtepunt is het Kale Fort, alleen al vanwege het fenomenale uitzicht, strategisch gelegen op het hoogste punt van de oude stad. In de bazaar zit de prachtige oude wijnbar Vinoteka Temov, een mekka voor wijnliefhebbers. In Skopje hoef je overigens nergens bang te zijn dat je slechte wijn voorgeschoteld krijgt, wijn zit de Macedoniërs in het bloed.

Tips:

-Oude treinstation, deels blijven staan na de aardbeving. Nu een monument en museum voor moderne kunst

-Het gloednieuwe museum over het lijden van het Macedonische volk met zo’n 100 wassen beelden.

Sofia 

IMG_7070

‘Dat was 6000 jaar Bulgaarse geschiedenis in zes minuten’, zegt de gids van Free Sofia Tour. Ze snapt goed dat je een toerist niet te lang moet vervelen met historische feitjes. Maar als je in Sofia bent, kun je een historische context simpelweg niet wegdenken. Eerst kwamen de Traciers, toen de Romeinen, de Byzantijnen, de Ottomanen en als laatste de Sovjets. Allemaal terug te zien in het straatbeeld. Laat je niet misleiden door de lelijke Sovjetblokken die je in de buitenwijken ziet tijdens het taxi-ritje vanaf het vliegveld. Twee decennia na de val van het ijzeren gordijn is Bulgarije als lid van de Europese Unie een moderne stad die niet onderdoet voor steden in west-Europa. Sofia hoopt zelfs culturele hoofdstad van Europa in 2019 te worden. De enthousiaste gidsen van de populaire Free Sofia Tour nemen je twee uur lang mee langs de hoogtepunten van de stad. De tour is gratis, na afloop beslis je zelf of je een donatie wil geven. Sofia is één van de oudste steden van Europa en werd gesticht na de vondst van medicinale waterbronnen. Eén van die bronnen in het centrum is nog steeds voor iedereen toegankelijk. Bulgaren geloven er heilig in en staan in de rij om hun petflessen te vullen. Dat de stad trots is op haar Romeinse geschiedenis is te zien. Middeleeuwse opgravingen zijn geconserveerd en voor het publiek zichtbaar gemaakt. Loop door de poort van de Romeinse stad Serdica (zoals Sofia toen heette), waar nu een metrostation zit. Het bouwen van de metrolijn duurde 20 jaar omdat er steeds weer nieuwe Romeinse artefacten ontdekt werden. Nu is het station een klein museum. Constantijn de Grote, die Sofia stichtte noemde de stad niet voor niets ‘zijn Rome’. Vanuit het centrum heb je bij helder weer zicht op de prachtige bergtoppen van Vitosha. Met de taxi ben je binnen veertig minuten voor slechts een tientje aan de top. Dan kun je naar beneden wandelen of de kabelbaan terug naar de stad nemen. Liefhebbers van het communistische verleden moeten in het Museum voor Socialistische Kunst zijn. Bij het museum is een beeldenpark met levensgrote standbeelden uit communistische Bulgarije, met onder andere het standbeeld van Lenin, dat tot de jaren negentig in het stadscentrum stond. Sofia’s muzikale zigeuners maken de voormalige paleistuin in het hart van de stad ’s zomers tot één groot open-air cafe. Neem zoals de locals dat doen eten en drinken mee en geniet van accordeonklanken van straatmuzikanten. Sofia is bovendien één van de wifi-vriendelijkste steden van de regio. Het centrum heeft een gratis open netwerk, net als vrijwel alle cafe’s.

Tips:

Free Sofia Tour. Twee keer per dag lopende stadstour, gratis.

-Cafe Haramba. Stamcafe van intellectuelen tijdens het communisme. Nog steeds het enige cafe waar geen elektriciteit wordt gebruikt. Bier drinken bij kaarslicht.

-De prachtige overdekte markt Tsentralni Sofiyski Hali, waar Bulgaren hun boodschappen doen. Van levensmiddelen, groente/fruit tot traditionele souvenirs.