Anatomy of an exodus

Longread for Delayed Gratification #18

James Montague & Mitra Nazar

9th December 2014
Pristina, Republic of Kosovo

Despite the perpetual motion of people passing through it, the Pristina bus station is a grey and dismal place. It looks run-down and dirty, no matter how many times its concrete steps are swept and cleaned.

It’s 11pm, and it’s getting cold. There is one bus left for the night, but the stalls, shops and one cafe still thrum with people. For years the bus to the Serbian capital of Belgrade would leave every evening almost completely empty, passing the border that separates Kosovo and Serbia with just a handful of passengers. Not tonight.

Several hundred people have crowded around the bus to Belgrade. They have packed lightly. There are young families clustered together in fours and fives. Young men – friends – in groups of two and three. Older men travelling alone.

They all have tickets but there are not enough seats to go around and, as the bus leaves, the aisles are full to bursting with standing passengers. It is a six-hour journey to Belgrade, but it only takes an hour to get to the Kosovo-Serbia border.

In the past the bus, with its meagre numbers, would be quickly waved through. But today a Kosovar border guard ushers the coach to one side for an inspection. Everyone is ordered off and their papers are checked. Most are allowed to cross but about a third – a mix of men, women and children – are told they cannot travel any further.

They walk back down the unlit road towards Pristina without argument. Before they begin the long trudge home, they stop a few hundred metres from the border post. Dozens more are waiting there, the remnants from the previous bus. They are unsure of what to do or where to go next.

Those who survived the cull smoke cigarettes before re-boarding the bus. Where are they going? Why are they going? And why now? “I will tell you,” one young man says, looking around to see if he is being overheard. “But not here.” He walks around to the back of the bus, away from the guards, as if about to reveal a shameful secret.

“We are escaping,” he tells me. “First we go to Belgrade. Then we go to Subotica.”

3rd January 2015
The woods outside Subotica, Republic of Serbia

A campfire burns on the floor inside an abandoned brick factory on the outskirts of the northern Serbian city of Subotica. Three young men sit around it. Their clothes are dirty and an icy wind is blowing through the glassless windows. The men are a long way from home. All three of them came here from Afghanistan. They didn’t know each other until a few hours ago.

“First Turkey, then Bulgaria and now Serbia,” says Mahmad, a man in his early twenties, when asked how he reached Subotica. He is the only one of the three who speaks a little bit of English. Mahmad pulls his black hat over his ears against the cold wind. His new friends don’t say a word, but stare silently into the fire. “I came here yesterday,” Mahmad continues. “Tomorrow I will go to Hungary.” (….)

Continue reading on the website of Delayed Gratification

Kosovo loopt leeg

Het is een koude vrijdagmorgen in februari. We zijn in de Hongaarse gemeente Ásotthalom, aan de landsgrens met Servië. Zoltan trekt zijn donkergroene muts tot over zijn wenkbrauwen. Hij heeft de Lada Niva, waarmee we vanuit het dorp naar de grens zijn gereden, langs de beek geparkeerd. We staan aan de rand van het bos, in een open veld aan een stromende beek die de groene grens tussen Servië en Hongarije markeert.

‘Dit is de plek waar de meesten zijn overgestoken,’ vertelt Zoltan. ‘Je ziet de spullen die ze hebben achtergelaten.’ Aan de oever ligt een kapotte paraplu en wat kledingstukken.

Hier heeft Zoltan de afgelopen twee maanden in totaal, schat hij, wel een paar duizend Kosovaren uit het water zien komen. Maar vandaag is het stil. Aan de overkant zien we in de verte een Servische patrouillewagen wegrijden. ‘De Servische grenspolitie probeert ze nu te pakken,’ verklaart Zoltan. ‘Ze verstoppen zich.’

Lees verder bij De Correspondent

Vervloekt dorp in Kosovo

Zomercolumn Het Parool, 3 augustus 2013

Plemetina meisjes

Ze werd geboren in een vluchtelingenkamp in het hart van Kosovo. Van de oorlog weet ze niks. Kika is zeven. Toch woedt de nasleep van de oorlog overal om haar heen.

Dit is Plemetina, een vervloekt dorp op tien kilometer van de Kosovaarse hoofdstad Pristina. Openbaar vervoer komt er niet. Vanuit het stadje Obilic kun je voor twee euro een taxi nemen. De chauffeur stopt aan de rand van het dorp. ‘Verder moet je lopen’, zegt hij nors.

Als Kika bovenop de oude Zastava-auto van haar vader klimt, ziet ze uiterst links de minaret van de moskee en op rechts het blinkende kruis van de orthodoxe kerk. Plemetina is uniek in Kosovo want er wonen zowel Serviërs als Albanezen, niet van harte samen overigens.

Kika is noch Servisch, noch Albanees. Haar ouders zijn Roma-zigeuners, de minderheden onder de minderheden in Kosovo maar in Plemetina in de meerderheid. Sinds de oorlog leven ze tussen twee hele hete vuren in. Ze spreken Servisch, waardoor ze door Albanezen aan de kant worden gezet. Toch zijn de Roma hier overwegend moslim, wat weer kwaad bloed zet bij de Serviërs.

Kika weet niet wat het betekent. Ongedwongen speelt ze tussen provisorisch gebouwde huizen, waar langs de weg vuilnis wordt verbrand en blaffende straathonden scharrelende kippen de stuipen op het lijf jagen.

Alsof het nog niet genoeg is, ligt Plementina onder de rook van de slecht onderhouden, vervuilende, grootste kolencentrale van Kosovo. Kika hoeft niet eens op de oude Zastava te gaan staan om de dikke schoorstenen van ‘Kosovo A’ te zien. Ze toornen uit boven het dorp, staan op nog geen tweehonderd meter afstand. De donkere rook waait dagelijks over de huizen, giftige deeltjes dalen neer op de velden en in de rivier waar gezwommen en gevist wordt.

De uitstoot die de centrale produceert is 74 keer hoger dan de Europese toegestane hoeveelheid, bewezen gevaarlijk voor de volksgezondheid. De gemeente waar Plemetina onder valt heeft de meeste kankergevallen van heel Kosovo. Kika’s vader vist in de rivier waarin restafval van verbrande kolen wordt gedumpt. Ze eten de giftige vis, want er is niks anders. Al jaren wordt een modernisering van de centrale beloofd, maar er gebeurt niks.

De ironie van dit alles? Degenen met een vervuilende elektriciteitscentrale in de achtertuin hebben meer dan de helft van de tijd… geen stroom. 

Plemetina schoorsteen


What will it be: Kosovo or EU?

(In het Nederlands lezen kan hier!)

“Eventually we have to let go of Kosovo ‘, says one. “Serbia will never give up on Kosovo,” says someone else. Kosovo and the EU are the two most controversial issues in Serbia at the moment. The newspapers are filled with it. Brand new President Nikolic and Prime Minister Dacic (familiar faces from a dark past) let no day pass by without speaking out about either Kosovo (‘Kosovo is ours as long as we do not give it away’) or EU (‘European integration is our main priority’).

The big unanswered question is: Will Serbia have to choose between Europe and Kosovo? Is recognition of Kosovo a condition for becoming an EU-member? Brussels officially stated that a “normalization” of relations between Pristina and Belgrade would be enough. But recently there were other sounds coming from one of the biggest EU Member States. A German parliamentarian told a Serbian news agency that recognition of Kosovo as an independent state is definitely needed to continue the negotiations in Brussels.

Important to note, there are still five EU-countries who don’t recognize Kosovo (Cyprus, Greece, Romania, Slovakia and Spain), some because they don’t want to create a precedent for their own ‘rebellious’ regions. An argument often used by Serbia to oppose stricter conditions from Europe.

Serbs are confused. They finally sent those damn war criminals to The Hague, and it’s still not enough? But the Kosovo issue has always been a problem for a future EU-membership for Serbia. Accepting an other country with an internal border conflict; the EU will try to avoid it. The extradition of Karadzic, Mladic and Hadzic was only a first step.

Today Deputy Prime Minister Vucic came with a remarkable statement. He said a referendum would not be unthinkable as a last resort. Let the citizens speak out. What is more important to you: Being part of European Union or keeping Kosovo?

What if the Serbs will actually have to choose?

Kosovo lays deep, very deep in the hearts of the Serbs. It goes far back in time and one can get into seriously complex disputes when touching the subject. Since history is very arguable (as hundreds of years of Balkan rivalry’s show), lets not go to deep into that.

With Europe Serbs have a love and hate relationship. Europe is west. The west is NATO. And in 1999 that same NATO bombed civilian targets in Serbia for 78 days in response to the ethnic cleansing in Kosovo by Milosevic. I know people who still get terrified when there’s a thunderstorm because they think the bombing started again. This is personal suffering, regardless of whether the bombings were justified.

On the other hand, the west is money, opportunities, the future (and yes, even a crisis in Europe is still better than a deeper crisis in Serbia). A few years ago, when the visa-free zone for Serbia within the EU was established, many Serbs were celebrating. They could travel, go where ever they want without a hassle. My Serbian friends immediately rushed to the Hungarian-Serbian border to party on top of the boundary line before going home again. Only because it was possible.

Choosing between Kosovo and the EU is not going to be easy. But a recent survey shows a tiny indication of what it might turn out to be. Less than half (49%) of the Serbs are pro-EU membership (25% says no to the EU, 19% has no opinion, and 8% does not know what they want). Before 2010 the pro-EU percentage was over 60%.

Moet Servië kiezen tussen Kosovo de EU?

(I also wrote this in English!)

‘Uiteindelijk zullen we Kosovo moeten loslaten’, vindt de één. ‘Servië zal Kosovo nooit laten gaan’, is de ander van mening. Kosovo en de EU zijn de twee meest controversiële issues van dit moment in Servië. De kranten staan er bol van. Nieuwbakken president Nikolic en premier Dacic (bekende gezichten uit een duister verleden) laten geen dag voorbij gaan zonder zich uit te spreken over ofwel Kosovo (‘Kosovo is van ons zolang we het niet weggeven’) ofwel de EU (‘Europese integratie is onze prioriteit’).

De grote onbeantwoorde vraag is: Zal Servië moeten kiezen tussen Europa en Kosovo? Wordt erkenning van Kosovo voorwaarde voor toetreding tot de EU? Brussel zegt officieel dat een ‘normalisatie’ van de relatie tussen Pristina en Belgrado voldoende kan zijn voor toetreding. Maar onlangs kwam er een andere geluid van een van de grootste EU-lidstaten. Een Duitse CDU-parlementarier verklaarde tegenover een Servisch persbureau dat erkenning van Kosovo als onafhankelijke staat wel degelijk noodzakelijk is om verder te gaan met de gesprekken in Brussel.

Belangrijk te vermelden is dat vijf Eurolanden Kosovo nog niet erkennen (Cyprus, Griekenland, Roemenië, Slowakije en Spanje), een aantal omdat ze geen precedent willen scheppen voor hun eigen ‘opstandige’ regio’s. Een argument dat Servië veelvuldig gebruikt om onder striktere voorwaarden uit te komen.

Serviërs snappen er niks meer van. Hebben ze die verdomde oorlogsmisdadigers eindelijk allemaal naar Den Haag gestuurd, is het nog niet goed. Maar de Kosovo-kwestie is altijd een probleem is geweest voor een toekomstig EU-lidmaatschap van Servië. Daar moest vanzelfsprekend ook nog een oplossing voor komen. Want het toelaten van een land met een intern grensconflict zal Europa niet zo snel meer laten gebeuren. Het uitleveren van Karadzic, Mladic en Hadzic was maar een eerste stap.

Vandaag kwam vicepremier Vucic met een opmerkelijke uitspraak. Hij zei dat een referendum denkbaar is als laatste redmiddel. Laat de burgers het maar zeggen. Wat vindt u belangrijker: Bij de Europese Unie horen of Kosovo behouden?

Maar wat nou als de Serviër daadwerkelijk zal moeten kiezen?

Kosovo zit diep, heel diep in de historisch bewuste Servische harten. Dat haal je er niet zomaar uit en gaat ver terug in de tijd. Over geschiedenis valt te twisten, zo blijkt al honderden jaren op de Balkan. Dus laten we onze kwetsbare vingers daar nu niet aan branden.

Met Europa hebben Serviërs een haat/liefde verhouding. Europa is het westen. Het westen is de NAVO. En die NAVO heeft in 1999 als reactie op de etnische zuivering in Kosovo door Milosevic, 78 dagen lang burgerdoelen in Servië gebombardeerd. Dat zit heel vers in de geheugens hier. Ik ken mensen die nog doodsbang wegduiken als het begint te onweren omdat ze denken dat het bombarderen weer is begonnen. Persoonlijk leed is dat, ongeacht of de bombardementen te rechtvaardigen waren.

Anderzijds: Europa is het westen. In het westen zit het geld, de kansen, de toekomst (en ja, zelfs een Europa in crisis is nog altijd beter dan een Servië in nog diepere crisis). Toen een paar jaar geleden de visumvrije zone voor Servië binnen de EU werd ingesteld ging in menig Servische huishouding de vlag uit. Vrienden van me gingen als een gek naar de Hongaars-Servische grens voor een spontane vreugdedans op de grenslijn om vervolgens weer terug naar huis te rijden. Gewoon omdat het kon.

Kiezen tussen Kosovo en de EU. Simpel zal het niet worden (als het zover komt). Maar een onlangs gehouden opiniepeiling geeft een hele kleine hint. Iets minder dan de helft (49%) is voor toetreding (25% zegt nee tegen de EU, 19% heeft geen mening en 8% weet het niet). Voor 2010 lag dat percentage nog boven de 60%.

Sluimerend conflict maakt politiewerk in Kosovo lastig

Luister naar de radioreportage bij de Wereldomroep, uitgezonden op 4 januari 2011

Of er dit jaar politiemensen naar Afghanistan worden gestuurd, blijft voorlopig gissen. Intussen worden Nederlandse politieagenten en militairen van de Koninklijke Marechaussee al jaren uitgezonden naar diverse politiemissies in (post-)conflictgebieden. Bijvoorbeeld naar Kosovo.

In zijn donkerblauwe Nederlandse uniform loopt politieagent Riemer Boersma door de straten van Gracanica, een Servische enclave in Kosovo. Normaal gesproken werkt hij op het politiebureau in Leeuwarden. Nu is hij voor een jaar uitgezonden naar het post-conflictgebied op de Balkan, op een Europese missie onder de naam EULEX (EU Rule of Law Mission in Kosovo).

‘Ik ben chief advisor op het politiebureau hier’, vertelt Boersma. ‘Dat betekent dat ik de politiecommandant mentor, monitor en adviseer. MMA noemen wij dat.’

Georganiseerde misdaad
Kees Kuijs is Kolonel bij de Koninklijke Marechaussee. Hij is hoofd van de speciale politieafdeling in Pristina en tevens de hoogste Nederlandse militair in het gebied. Hij vertelt wat de politietaken van de Nederlanders zijn: ‘We staan de Kosovaarse politie bij in het ontwikkelen van hun politieapparaat, zodat het gaat lopen volgens de Europese standaarden.’ De Europese politie loopt niet naast de politieagent op straat, legt hij uit. ‘We adviseren met name in de managementlagen.’

Een belangrijk speerpunt van de EULEX-politie is het aanpakken van georganiseerde misdaad en corruptie in Kosovo. ‘Wat wij corruptie noemen, noemen ze hier vaak gewoon familie’, aldus Kuijs. ‘Dat zit in de cultuur, maar moet je met wortel en tak uitroeien. Dat proberen wij te doen door voorbeelden te stellen, maar ook door educatie.’

Kosovaarse douane
Na de bloedige oorlog in 1999 en de onafhankelijkheidsverklaring in 2008, zijn er nog veel problemen in het jongste land van Europa. Als Kosovo wil toetreden tot de EU, moet het zich aan Europese standaarden conformeren. Maar het sluimerende conflict tussen de Albanezen en de Serviërs maakt dat het erg langzaam gaat.

Het overwegend Servische deel in het noorden van Kosovo is het meest betwiste gebied. ‘Het is één van de politieke angels in het proces van het zelfstandig worden van de republiek Kosovo’, vertelt Kuijs. Hoewel EULEX zich niet bemoeit met de status van het land, ondersteunt het de Kosovaarse instituties wel. Dus wordt de interne grens tussen Servië en Noord-Kosovo door EULEX bewaakt. ‘Dat is simpelweg omdat de Kosovaarse douane niet bij machte is om ook maar één voet in dat gebied te zetten.’

Lastig meten
Koen Heller is marechaussee en werkt op één van de twee betwiste grensposten. ‘Volgens Servië bestaat die grensovergang niet, volgens Kosovo wel’, legt hij uit. En dat maakt het werk daar lastig: ‘Omdat het geen erkende grensovergang is, dan kun je mensen bijna niet verplichten een paspoort te laten zien.’ Bij de twee grensposten in Noord-Kosovo werken ongeveer tien Nederlandse marechaussees.

Kuijs: ‘Implementatie van de Rule of Law in dit weerbarstige gebied met zo’n geschiedenis, en zulke ernstige verschillen tussen de bevolkingsgroepen, maakt de vooruitgang hier erg lastig te meten. We gaan hier kleine stapjes vooruit. Maar het kan altijd beter.’

Het perspectief dat EULEX de Kosovaarse bevolking biedt, is uiteindelijk toetreding tot de Europese Unie. Maar wanneer is moeilijk te zeggen. Zelfs Kuijs tast in het duister: ‘Het kan nog 15 jaar of 25 jaar duren, of misschien wel nooit.’